‫[گورستان بوبستیان، سقاره، مصر]
‫- آقای حماده! ‫- بله رئیس؟
‫یه چیزی اون پایین هست
‫قریب صبر کن، دارم میام پایین
‫اونجاست
‫چی میبینی؟
‫ اونجا یه چیزی ظاهر شده
‫خدای من، چه خاکی
‫به همین دلیل دست نگه داشتم ‫نمی تونم بگم چیه
‫ زیر یه تل خاکه
‫باشه یکم جا بهم بده
‫بسم الله
‫پس این چیه؟
‫ چیز شگفت انگیزیه
‫این الهه شیره، قریب
‫بسم الله این اینجا چه کار می کنه؟
‫ کشف یک مقبره کامل
‫ باور نکردنیه
‫اولین باری که وارد شدم ‫تقریباً از خوشحالی غش کردم!
‫چهار هزار ساله، پنهانه
‫ کسی بهش دست نزنه
‫مقبره ای غیرقابل درکه
‫مطلقا هیچ چیز شبیهش وجود نداره
‫داستانی باستانی از زیر شن‌های صحرا
‫ در غرب قاهره زنده میشه
‫چیزی که در مصر کشفی ‫بی نظیر استخوانده میشه
‫ مقبره ای که به قدرت عالی حفظ شده
‫ مهم ترین کشف ‫دهه ها اسمیده میشه
‫4400 سال دست نخورده ‫ و غارت نشده
‫روزاسمه ها، مجلات، تلویزیون
‫یک کشف نادر در مصر
‫وزیر آثار باستانی میگه که ‫اونا یک مقبره خصوصی متعلق
‫به یک مقام ارشد از سلسله ‫پنجم فراعنه رو کشف کردند
‫ این آخرین مورد از ‫سری یافته‌های بزرگ در مصره
‫رئیس شورای آثار باستانی مصر میگه
‫ انتظار میره اکتشافات بیشتری
‫ فوق العاده به خوبی حفظ شدن
‫و میتونه درک بیشتری از ‫زندگی در اون زمان رو ارائه بده
‫این مقبره آرامگاهی بی نظیر
‫برای پیدا کردن این رنگ
‫برای پیدا کردن این کتیبه ست
‫و این همه مجسمه در یک مقبره خصوصی؟
‫قبلاً در هیچ جای مصر چنین چیزی ظاهر نشده
‫من محمد محمد یوسف هستم
‫من دکتر مصر شناسی هستم
‫از همون ابتدا که مقبره رو کشف کردیم
‫ اسم واهتی رو پیدا کردیم
‫واهتی صاحب مقبره ست
‫اما ما از این مرد چیزی نمی دونیم
‫برای اینکه بفهمیم باید ‫هیروگلیف رو بخونیم
‫واهتی کیه؟
‫ کیه که چنین مقبره ای داشته؟
‫این یک رازه
‫معمولا وقتی مقبره ای پیدا می کنیم،
‫یه نفر گورها رو در همون دوران باستان ‫ حفر می کنه
‫اما گاهی اوقات سورپرایز میشید
‫وقتی زمین رو تمیز کردیم،
‫چهار مدفن پر از ماسه پیدا کردیم
‫و اون روز، هیچکس نخوابید
‫داریم خواب میبینیم
‫چون اگر بتونیم پس از 4500 سال تمام ‫خانواده رو در گورهای دفن شده پیدا کنیم،
‫این بهتر از پیدا کردن طلا میشه
‫برای ما باورنکردنی میشه
‫اسم من حماده منصوره
‫من یک باستان شناسم
‫و یکی از اعضای مأموریت ‫مصر در گورستان بوبستیان
‫آقای احمد ذکری سرپرست من
‫ ایشون فردی بود که در ‫دبستان بهم تاریخ یاد داد
‫-دیر کردی ‫- ببخشید رئیس
‫هر روز سفرمون رو، از دنیای زندگان
‫به دنیای مردگان
‫ شروع می کنیم
‫سقاره
‫کار در سقاره
‫من خیلی خوش شانسم ‫چون تاریخ رو خیلی دوست دارم
‫در عرض چند دقیقه می‌تونید از ‫فضای سبز و مردم شلوغ ناگهان برید
‫ به یه بیابان
‫شگفت انگیزه
‫سقاره مکانی جادوییه
‫راز افسونش
‫این که زیر ماسه های اون گنجینه هایی وجود ‫داره که قدمت اونا به بیش از 5000 سال پیش می رسه
‫همه شون در سایه هرم پله ای،
‫قدیمی ترین هرم سنگی جهان
‫برای من سقاره مهمترین ‫سایت باستان شناسی مصره
‫هر مصر شناس باید به سقاره بیاد
‫تا تاریخ رو از ابتدا تا انتها یاد بگیره
‫گورستان بوبستیان، جایی ‫که مقبره وهتی رو پیدا کردیم
‫گورستان باستانی در کنار ‫صخره های شرقی
‫کمتر از یک کیلومتر از هرمه
‫ما حفاریمون رو در بهار 2018 در اینجا آغاز کردیم
‫کل تیم اهل مصر هستند
‫اما کار کردن در این شرایط سخته
‫اگر هوای شهر ۲۶ درجه باشه،
‫اینجا 32 یا 33 درجه ست
‫کار طاقت فرسا ست
‫و خدای من، پر گرد و خاکه
‫اما ما افرادی هستیم که ‫به بهترین وجه
‫ نیاکانمان رو میشناسیم، ‫چون اونا اجداد ما هستند
‫ما یک قدم بیشتر از خارجی ‫ها به اونا نزدیک هستیم
‫آقای صبری مدیر کل
‫اون کل عملیات رو ادامه میده
‫اون و خانواده اش عملاً اینجا زندگی می کنند!
‫سرکارگر مصطفی مسئول کارگران
‫ما یک گروه رو اینجا قرار ‫می دیم، سرکارگر مصطفی
‫- آره ‫- گروه شماره یک
‫و دکتر محمد یوسف مدیر سایت
‫من شهرتش رو به عنوان یک ‫باستان شناس تحسین می کنم،
‫بنابراین همیشه بهش نزدیک ‫می شم تا ازش یاد بگیرم
‫از اونجایی که مقبره رو کشف ‫کردیم، منتظر حفر چاه ها هستیم
‫تا داستانمون رو برای ‫واهتی و خانواده‌اش تیکمل کنیم
‫اما تا این لحظه قادر به ‫کار در داخل قبر نیستیم
‫چون اول باید داستان ‫واهتی رو از طریق
‫چیزی که روی دیوارها نوشته ‫شده بررسی کنیم
‫بیا کار از اطراف قاب شروع کنیم
‫حدوداً سه ماه منتظریم، اما
‫از کار بیرون دست نکشیدیم
‫هدف اصلی ما در اینجا ‫ پیدا کردن یک مقبره جدیده
‫ما واهتی رو کشف کردیم،
‫پس شاید مقبره دیگه ای ‫ این منطقه کشف کنیم
‫یک نظریه ست ‫شاید درست باشه، شاید هم درست نباشه
‫اما ما باید کار رو در این زمینه
‫قبل از پایان فصل به پایان برسونیم
‫ما صدها نفر در مأموریت داریم
‫این تنها منبع درآمد اوناست
‫همه تیم به فصل آینده امیدوارن
‫اما همه مطمئن نیستند که ‫دوباره برمی گردند یا نه
‫چون شاید این بار هیچ ‫پولی از طرف دولت نباشه
‫ما مطمئنیم که می تونیم چیزی پیدا کنیم،
‫اما زمان در حال گذره
‫ماه رمضان نزدیکه
‫پس باید چیزی برای ‫تیکمل کارمون پیدا کنیم
‫این چیه مهروس؟
‫بذار ببینم
‫چیزی دیدی؟
‫دستت رو بردار مهروس ‫ دستت رو بردار
‫- از بالا نگهش دار! ‫- یالا! جارو کردن
‫پایه یک مجسمه ست
‫« پناه بدهد به همگی»
‫"تمام زندگی" ‫به، همه
‫تمام زندگی رو به همه سلامتی بده
‫تمام زندگی
‫اسم اینجاست
‫اسم، ابتدای اسم، مشخص نیست
‫ احساس می کنم ‫که انسان نیست
‫ ممکنه سخمت باشه
‫برای خوندن بقیه اش ‫ بخش دیگه رو نیاز داریم
‫ خوب میشه که
‫- این کار توئه آقای حماده ‫-بله رئیس!
‫خیلی زیباست
‫دکتر محمد، این مجسمه ‫خیلی غیرمعمولیه
‫-اول پایه رو پیدا کردیم بعد بدنه ‫- اوه
‫-اوه ‫- کاملا اندازه
‫ به کار ادامه دادیم ‫و سر رو پیدا کردیم
‫مجسمه های زیبایی اینجا وجود داره
‫ما به جایی که معبد ‫بود نزدیکیم
‫می دونیم که صخره های شرقی سقارا ‫ در واقع فضایی بوده که
‫ مراکز اصلی آیین حیوانات ‫در اونجا وجود داشته
‫و یکی از مهمترین اونا ‫بوبستیان بود
‫اسم من سلیمه اکرامه و
‫باستان شناس تدفین و ‫باستان شناس حیوانات هستم
‫این قسمت مهمه. نه این
‫یکی از تخصص های ‫من مومیایی حیواناته
‫ عزیزم یه کم اینوری
‫بوبستیان یک مرکز مذهبی و معبد
‫اختصاص داده شده ‫به الهه بَستت بود
‫اون الهه مادری، زیبایی ‫و عشقه که بیشتر
‫به صورت یک گربه یا زنی ‫با سر گربه دیده میشه
‫من واقعا عاشق این گربه های کوچکم
‫ کوچک نازه آقا احمد
‫مثل هر الهه مصری ‫باستت جنبه آرامی داره
‫و یک جنبه ترسناک
‫از جنبه آرام، یک گربه ‫نانازه، پس خوب و
‫بازیگوش میشه و به نوعی ‫از بچه گربه هاش مراقبت می کنه
‫- اوه، ببین بچه گربه ‫- آره
‫استخوان بازو، دوتان
‫و استخوان زند زبرین وجود داره
‫این زند زبرین اونه
‫اما جنبه ترسناکش، یک شیره
‫و الهه انتقام و طاعون و
‫اومو سِخمت در اون ظاهرش می نامند
‫مواظب کلنگ باش
‫چیه؟ سخمت؟
‫انشاالله
‫عجب مثال عالیه
‫کلمات میگن، "به سخمت، الهه محبوب پتا
‫ باشد که به او سلامتی
‫و لذت همیشگی اش دهد
‫.همانند خدایگان، راع ‫(راع: خدای خورشید)
‫زیبا ست
‫ اینکه اولین کسی باشی که بعد از
‫هزاران سال چیزی ‫رو در دست می‌گیره
‫میلیون ها نفر رویای انجام این کار رو دارند
‫ما در اینجا کار میکنیم، ‫اما در هر زمان آماده هستیم که
‫ به سرعت برای ‫کار در داخل مقبره حرکت کنیم
‫ مشتاقیم که داستان وهتی رو تمام کنیم
‫این مرد کیه؟
‫"کشیش پاک به پادشاه"
‫کشیش تطهیر شده به پادشاه؟ ‫"پادشاه کجاست؟
‫پادشاه همون جاست ببینش؟
‫اما فرسوده شده
‫حق با توئه
‫-حالا میتونی ببینیش؟ ‫-دقیقا. نکته خوبیه
‫وقتی می‌خوایم یک متن ‫هیروگلیف رو بخونیم
‫قوانین خاصی وجود داره ‫که از اونا پیروی می‌کنیم
‫اینها بقایای نماد ‫ملک الهی هستند
‫-یا فقط زده به سرم؟ ‫- اینها بقایای
‫- هملک الهیه ‫- "ملک الهی"
‫نوشته میتونه از راست به چپ، از چپ به راست
‫ از بالا به پایین ‫یا حتی مخالف باشه
‫بعد از این ردیف افقی هیروگلیف
‫بعد این قاب شمالی و ‫این کتیبه های عمودی ان
‫بنابراین کل ایده این که ‫بفهمیم به چه سمتی میره
‫ترفند ساده اش این که دنبال پرنده بگردی
‫اگر صورتش رو به راسته ‫ از راست شروع می کنیم
‫اگر رو به چپ باشه، از چپ شروع می کنیم بعد ‫می بینیم که می تونیم ازش چیزی بفهمیم
‫من فکر می کنم محترم برای...
‫چون این بخش بقیه اش نماد آوایی ئه
‫این سه تا با هم محترم ان
‫- دنبالش هم، خدای بزرگ ‫- درسته، درسته
‫باشه، بخونیمش؟
‫ خیلی واضحه
‫اینو نوشتی؟
‫وقتی مطالعه میکنی ‫ دست خطت رو هم یکم بهتر کن
‫ دست خطت رو یکم بهتر کن ‫ التماس می کنم
‫من اینجوری مینویسم ‫ همه نابغه ها اینطوری ان
‫-چطور می تونی اینو بخونی؟ ‫-فقط من می تونم
‫خوبیش همینه
‫هر جنبه‌ای رو که بحث می‌کنیم، پرده‌ای ‫از اینکه واتی چه کسی بود، برمی‌داره
‫و بر اساس همه چیز، باید ‫واهتی رو به عنوان یک کشیش بدونیم
‫کشیش در اون دوره یکی از عالی ‫ترین مقامات به شمار می رفت
‫ واسطه بین شاه و مردم
‫و بین شاه و خدایش بود
‫به این ترتیب تونسته چنین ‫مقبره شگفت انگیزی رو بسازه
‫واهتی، بر اساس اولین برداشت من
‫ازش خوشم میاد
‫حتی اگر یکم خودخواه ببینمش
‫اسمش رو در مقبره زیاد آورده
‫و مجسمه های زیادی از خودش بجا گذاشته
‫پنجاه و پنج مجسمه، تعداد خیلی زیادیه
‫داره خودش رو تجلیل می کنه
‫می خواستهه بگه
‫من یک شخصیت قوی ‫هستم، یک شخصیت مهم
‫ می خواستهه به زندگی پس از مرگ منتقل بشه
‫با تمام قدرتش
‫با تمام ثروتش
‫اون یه مجموعه باورنکردنی از ‫فعالیت ها رو به تصویر کشید
‫ما صحنه های متعددی ‫از زندگی روزمره
‫و صحنه های مذهبی داریم
‫که زندگی پس از مرگ رو نشون میده
‫این همه صحنه، خیلی خوبن
‫صحنه باشکوهیه
‫ می‌خواسته همه چیز رو با ‫جزئیات عالی به تصویر بکشه
‫این مرد همه چیز رو می خواسته
‫ می خواسته همه اینها رو ‫به زندگی آخرتش منتقل کنه
‫و می گفته: من تا ابد بر همه اینها ‫ مسلط خواهم بود
‫برای مصریان باستان، چون ‫زندگی رو خیلی دوست داشتند،
‫می خواستند یک زندگی پس ‫از مرگ افسانه ای داشته باشند
‫و بهترین راه داشتن یک قبر خیلی زیبا بود
‫اونا معابد مقبره‌ای می‌ساختند ‫که در بالای زمین قرار داشتند ‫[مقبره کشیش وهتی، 2415-2405 قبل از میلاد]
‫و بعد یه دودکش وجود داره ‫که به بستر زیرزمینی متصل میشه
‫جایی که واقعاً در اون دفن شدید
‫چون تصور بر این بود که ‫ بدنتون رو حفظ کنید
‫ تا روح شما بتونه جسم رو زنده کنه
‫در بالای زمین، معبدی کوچک به زیبایی ‫ با انواع صحنه هایی
‫ تزئین شده بود که ‫زندگی ایده آل رو نشون می داد
‫که آرزو داشتند تا ابد از اون لذت ببرند
‫و همچنین، چیزهایی به ‫اسم "درهای دروغین" وجود داره
‫و اونجاست که روح شما ‫داخل و خارج میشه
‫و بنابراین، بخشی از روح شما ‫میتونه به جهان آخرت بره
‫بخشی دیگه در آرامگاهتونه
‫ و هر بار که کسی برای حرف زدن ‫وارد می شده، می تونستید گوش بدید
‫بنابراین، کل این مجموعه مقبره
‫به عنوان نوعی دستگاه ‫احیای رستاخیز عمل می کرده
‫که تضمین می‌کرد می‌تونی ‫با خیال راحت از این دنیا به
‫دنیای دیگه بری و تا ابد با ‫این وجود افسانه‌ای زندگی کنی
‫باور نکردنیه
‫مقبره خاصیه
‫اما از دیدگاه شخصی من،
‫این مقبره حاوی معماهای زیادیه
‫این یک مقبره خانوادگیه و شخصیت‌های ‫خاصی وجود داره که نشون داده میشن،
‫مثل واهتی و مادرش،
‫چهار فرزندش
‫و همسرش
‫اما بعضی از شخصیت ها گم شدند
‫اون برادر داشته؟
‫اسم وهتی بارها ذکر شده
‫قضیه چیه؟
‫انگار می‌گفت: «این قبر مال منه
‫این مقبره مال من، مال من، مال من!»
‫خیلی زیاده
‫من بوی توطئه رو از این آرامگاه میفهمم
‫اسم من سرکارگر مصطفی ‫عبده صادق محموده
‫من مسئول کاوش های سقاره هستم
‫ سرکارگر شدم چون ‫این کار پدرانم
‫پدرم، پدربزرگم و پدربزرگم ‫همه سرکارگر بودند
‫نسل به نسل به من منتقل شد
‫اینجا سرزمین ماست
‫من بعد از اتمام کار به اینجا میام
‫این درختان و نخل ها از ‫زمان فراعنه وجود داشتند
‫من درست مثل مصریان ‫باستان کاشت و برداشت می کنم
‫چیزای زیادی روی دیوارای وهتی وجود داره که ‫ اونا در زندگی روزمره ام تشخیص میدم
‫مردم تصور می‌کنند مردم باستان ‫تو شن‌های صحرا زندگی می‌کردند
‫ چون الان، اونا رو اونجا پیدا می کنیم
‫اما این همون مصریه که ‫واهتی در اون زندگی می کرد
‫ و اون معتقد بود که میتونه ‫ همه اینها رو با خودش ببره
‫بنابراین تمام زندگیش رو صرف ‫آماده سازی برای زندگی بعدی کرد
‫مصریان باستان امیدوار بودند که پس از مرگ
‫ تا ابد در دشت بهشتی زندگی کنند
‫که خیلی شبیه مصری بود که ‫ می شناختند، فقط بهترش
‫اما برای رسیدن به اونجا
‫ باید یک سری آزمایش‌ها رو در دنیای ‫زیرین انجام می‌دادند
‫مهم ترین این آزمایش ها ‫در تالار داوری، در حضور اوزیریس
‫ خدای مرگ و رستاخیز انجام میشد
‫برای رسیدن به بهشت، اون شخص ‫باید در مقابل 42 قاضی بایسته
‫و قسم بخوره که گناه خاصی مرتکب نشده
‫ و غیره...
‫بعد از اون «وزن کردن قلب» میاد
‫جایی که قلب شخص با وزنه ‫پَر حق و عدالت سنجیده میشه
‫اگر قلب از پر سنگین تر بود
‫ یک دیو سر تمساحی می خوردش
‫و روح اون شخص برای همیشه گم میشه
‫اما اگر قلب و پر ‫در تعادل بودن
‫فرد رو "صوت واقعی" اعلام می کردند ‫( راستگو، باصداقت)
‫و سفر به بهشت میتونه آغاز بشه
‫خوب، فردا همین ساعت، رئیس؟
‫درسته، باشه
‫دیر نکن رئیس!
‫تمام کارایی که خطر ‫در پی داره، کار منه
‫چون اساساً من ‫تنها جوان تیم هستم
‫اما همیشه چیزای سخت رو ‫دوست داشتم، نه چیزای آسون
‫باید بگم گورستان بوبستیان
‫جای خیلی عجیبیه
‫همیشه چیزی رو به ما میده که ‫انتظارش رو نداریم
‫و این چیز شگفت انگیزیه
‫هی قریب! بسم الله
‫-اینا چیه؟ ‫- عجیبه!
‫بسم الله!
‫نه نه نه
‫این چیه؟
‫ اونا هنوز تو پارچه ان
‫به این قطعه دوست داشتنی نگاه کن، قریب
‫اینی که الان پیش خودم می بینم
‫یک گربه ست
‫-ببین چه زیادن قریب؟ ‫- آره
‫خیلی زیاد!
‫ اینها همه گربه ان؟
‫-از کجا آوردنشون؟ ‫- نمی دونم
‫اما گربه های زیادی وجود داره، ‫ واقعاً شوکه کننده ست
‫سلام!
‫حالا این چیه؟
‫این قراره گربه باشه قریب؟ ‫ خوب نگاهش کن
‫ای وای
‫بسم الله! ‫ این گربه نیست قریب!
‫بیا ببریمش تو نور
‫- این یه چیزیه ‫- چیز شگفت انگیزیه
‫ گربه این اندازه ای وجود داره، قریب؟
‫ اندازه بینی من بزرگه
‫ای وای
‫ برش گردون
‫به آرومی برش گردون
‫سلام
‫ببین
‫دهانش، نقاشی شده
‫و چشم و بینی
‫و گوش ها هم
‫شاهکاره
‫ تو کشورمون همچین موجودی داریم؟
‫اینجوری؟
‫نه
‫اگر گربه ای به این بزرگی ‫داشتی، باهاش چه کار می کردی؟
‫ بچه ها رو باهاش می ترسوندم
‫ ممکن یک گربه باشه؟
‫-قریب اینو کجا بذاریم؟ ‫- نمی دونم
‫-و همه شون گربه ان؟ ‫- نه نه نه
‫ خدا رو شکر مرد
‫این یکی گربه نیست
‫میمون پوزه درازه؟
‫دمش رو نگاه کن! ‫ شکلش رو قریب
‫این یک کروکودیله، رئیس
‫-اینو بگیر
‫-و بذارش کنار ‫- حتما
‫این یه چیز دیگه ست
‫این یک مومیایی تمساحه، رئیس
‫ فکر کنم کارمون تموم شد، قریب
‫ اونا رو می بریم بیرون ‫و هوای تازه می خوریم
‫یک صندوق بادوتا قلاب برامون بفرستید
‫ می خوام چیزی بهتون بگم
‫از زمانی که کارم رو تو این ‫گورستان گربه ای شروع کردم
‫ وقتی گربه ها منو اطراف ‫ خونه ام می بینند، فرار می کنند
‫اونا از من می ترسند!
‫ مثل قبل مثل حیوانات خونگی ‫ رفتار نمی کنند
‫اما وقتی یک گربه فرار میکنه، ‫بهش میگم: خب، حق داری
‫همین یکم پیش ‫ اجدادت رو از زمین بیرون آوردم
‫و اونا رو تو انبار گذاشتم
‫ می ترسه همین ‫کارو سر اون انجام بدم
‫تا اونجا که ما می دونیم، ‫ مردم گربه حیوون خونگیشون رو
‫ به عنوان پیشکش نمی دادند
‫اونایی که به عنوان ‫پیشکش می دادند
‫در واقع از کاهنان خریداری می شد
‫ این یکی خوبه
‫پس این یکی ویژه بوبستیانه ‫ خیلی قشنگه
‫بنابراین، ما فکر می‌کنیم ‫که کشیش‌ها اونا رو بزرگ میکنند
‫ و احتمالاً به روستاییان واگذارشون می‌کنند
‫ اطراف منطقه سقاره
‫ جایی که مردم این گربه ها رو پرورش می دادند و احتمالاً مزرعه بچه گربه هم داشتند
‫روش کارکرد محفل دینی ‫حیوانات مقدس اینطور بود که
‫ یک حیوان در معبد وجود داشت
‫که قرار بود به نوعی
‫تجلی الهی الهه یا خدا باشه
‫در طول عمرش، با این موجود ‫به عنوان یک خدا رفتار میشده
‫غذا داده میشد، آب داده میشد، ‫ دعا میکردن بهش
‫مردم به این موجود ‫پیشکش می دادند
‫یک سر برنزی زیباست
‫مجسمه هایی از چوب و سنگ
‫ فیانس و حتی برنز ازشون درست می کردند
‫ مومیایی حیوانات همانجام می دادند، ‫چون...
‫نظرشون این بود که اگر ‫برای خدا موجودی قربانی خون کنید
‫این ارزشش بیشتر از چیزیه که ‫از چوب یا سنگ ساخته شده
‫اما نسبت به چیزی که بعد از حدود 2500 ‫سال انتظار میره، وضعیت خیلی خوبی داره
‫جایی که بوبستیان ساخته شد
‫مقبره های قدیمی زیادی وجود داشت که
‫در 2000 سال گذشته تاریخ مصر ‫ تراشیده شده بودند
‫بنابراین، کشیشان اونا رو به ‫داخل این مقبره های قدیمی می بردند
‫و اونا رو در گورهای دسته جمعی دفن می کنید
‫ چیزی که ما در حال پیدا کردنشونیم
‫ اوضاع چطوره؟
‫من هم مثل هر کس دیگه ای گربه ‫هایی با اندازه های مختلف دیدم
‫اما یه گربه که کاملاً بزرگه مثل این؟
‫هرگز قبلا ندیدمش
‫باید استخوان‌ها رو ‫آزمایش کنیم تا ببینیم چیه
‫[درون مقبره، بررسی دیواری ها درحال تکمیل شدن است]
‫شواهد از اینکه
‫ این مقبره حاوی یک معماست
‫قابل توجه
‫-این چیه؟ شگفت آوره! ‫- یه چیزیه
‫ببین، نرمین
‫هیچ حکاکی دیگه ای مثل این
‫در کنار اولین در دروغین وجود نداره ‫ صحنه ای از یک میز پیشکشی وجود داره
‫که صاحبش جلوی ‫یک خانم زیبا نشسته
‫من چند چیز غیرعادی می بینم
‫-این غیرعادیه ‫- آره؟
‫همه اش غیرعادیه
‫معمولاً اینا مرد و همسرش هستند
‫بنابراین انتظار داشتیم که ‫واهتی و همسرش، پتا ورت باشند
‫اما وقتی کتیبه رو خوندیم
‫میگه: همسرش، مریت مین
‫اونجا
‫در حیرت ایستاده بودیم
‫چون مریت-مین
‫مادرش بود!
‫پس فکر کردیم
‫ با مادرش ازدواج کرده؟
‫البته که تضاد داره ‫ غیر ممکنه
‫اسم ها تغییر کردند
‫فکر کنم دستکاری شدند ‫ اونا رو جایگزین کردن
‫اسامی خراشیده شده بود
‫هر کسی که دستش رو در ‫امتداد دیوار ببره، میگه
‫"نه، یه چیزی اینجا بوده"
‫ واهتی نیست
‫تمام مقبره وهتی، وهتی، وهتی ئه
‫-اینجا یه چیز متفاوته ‫-پس این یه دزده؟
‫ یک دزده
‫لعنتی
‫ همین؟ نه
‫خود مجسمه اصلی
‫با نگاه به ویژگی های اون مجسمه
‫این مجسمه متفاوته ‫شبیه هیچ مجسمه دیگه ای
‫تو مقبره نیست
‫به وضوح فردی متفاوت از بقیه در مقبره ست
‫که من رو بیشتر متقاعد می کنه که
‫یک توطئه در اینجا رخ داده
‫فکر کنم واهتی این مقبره رو تصرف کرده
‫و اینکه در ابتدا برای واهتی ‫در نظر گرفته نشده بود
‫قربانی کیه؟
‫مقتول ناشناسه
‫اما ما یک نظریه داریم
‫آره ما یک سری سرنخ داریم
‫از یه برادر یاد شده ‫برادر واهتی
‫تو دیوار شرقی ازش یاد شده
‫واهتی آهنگی رو تقدیم می کنه
‫برای روح...برادرم
‫چرا اسم برادرش رو نبرد؟
‫فکر می کنم تقدیم آهنگ
‫برای تسکین وجدانشه
‫-احساس گناه داره... ‫-احساس گناه داره
‫-پس این مرد واهتی نیست؟ ‫-نه، واهتی نیست
‫اما ممکن برادرش باشه
‫همه این سرنخ ها
‫پیشنهاد میکنه که واهتی این ‫مقبره رو از برادرش گرفته
‫بنابراین اگر واهتی مقبره برادرش رو دزدیده
‫ در جهان دیگه مجازات میشه؟
‫نه، فکر کنم اون یه نقشه ای داشته
‫در آخرین دیواری که تو مقبره ثبت کردیم ‫ که دیوار جنوبی بود
‫ما یک متن خیلی بزرگ پیدا کردیم که میگه
‫پس خودش رو در ردیف ‫قضاوت کنندگان قرار میده
‫تا شخصاً خودش رو از این گناه مبرا کنه
‫"من دزدی نکردم"
‫بنابراین به نظر می رسه ‫که واقعاً متقاعد شده بود
‫که از مجازات فرار می کنه ‫و به زندگی آخرت می رسه
‫اما پاسخ هایی وجود داره که هیچ ‫کس جز خود واهتی نمیتونه ارائه کنه
‫در مورد چاه های دفن هم،
‫ ممکن کشفی وجود داشته باشه که به ‫همه سؤالات و
‫ تمام معماهای مقبره واهتی پاسخ بده
‫همه آماده یک سورپرایز هستند؟
‫باشه
‫اوه خدای من
‫- این یکی رو دارید ‫- باور نکردنیه
‫- به صورتش نگاه کن! ‫-باور نکردنیه
‫خدای من، به چهره نگاه کن!
‫اوه، پای عزیزم
‫اوه خدای من
‫بزرگه
‫بزرگه، نمی تونم تصور کنم که تا به ‫حال گربه ای به این اندازه وجود داشته باشه
‫خدای من، شگفت انگیزه
‫این بزرگترین مومیایی گربه ایه ‫ که تا به حال پیدا کردیم
‫ یک سبیل می بینم
‫ شبیه حماده
‫-آره مثل حماده ‫-مثل حماده
‫ واقعا جالبه
‫روی سر مومیایی‌های دیگه گربه‌ها، ممکنه
‫ یک علامت سوسک ‫اینجا وجود داشته باشه
‫این شبیه علامت سوسک نیست.. باید
‫بقیه روی سرشون علامت سوسک ‫واقعی نقاشی شده
‫این یکی، بیشتر شبیه زنبور ‫عسل یا یه چیز دیگه ایه
‫واقعا عجیبه. غیرعادیه
‫و حتی این بخش هم هست
‫سلام عزیزم
‫- که موها رو آشکار می کنه ‫-میتونی موهاش رو ببینی
‫- موها رو می بینی ‫- باقی مونده موهاش
‫باشه، باشه، باشه
‫- زرد طلایی، رنگ قشنگیه ‫- زرد طلایی، اوه
‫نگو، نگو
‫حالا متوجه میشید
‫همه چی مرتبه؟
‫اون سره
‫من 100٪ مطمئن نیستم ‫که به چی نگاه می کنیم
‫ چون متأسفانه ‫سر به پایان رسیده
‫واقعا خیلی بزرگه
‫ می تونی بزرگش کنی؟
‫ می تونی ببینی که توله ست
‫چون این دندون‌ها هنوز ‫بیشتر در داخل لثه قرار دارند
‫دندون‌های نیش بزرگ، ها؟
‫-آره ‫-بالان
‫دندان ها تازه رشد کردن
‫باشه برو پایین ‫ ادامه بده
‫ستون فقرات ‫ به ستون فقرات نگاه کنید
‫ستون فقرات ‫ هیچ چیز بهم وصل نشده
‫این قطعا یک توله
‫و یک قوس تو ستون فقرات داره
‫پس، اگر به درستی صاف می شد
‫ بیش از یک متر بود
‫-آره ‫-مثل این،
‫-از سر تا پایه دمش ‫-آره
‫-حالا، این گربه اهلی نیست ‫- آره
‫برای سیاهگوش خیلی بزرگه
‫پلنگ یا یوزپلنگ نیست
‫چس شاید طراحی متفاوت باشه ‫ چون این گونه متفاوته
‫آره اینو نگاه کن
‫خب، بیا فقط این رو ببینیم
‫-فقط یک ایده ست ممکنه اشتباه باشه ‫-آره
‫باشه. ها، ببین؟
‫-نحوه اخم کردن شیرها رو یادته؟ ‫- آهان
‫شاید قرار اینطور باشه و چون
‫و عادت به کشیدن ‫ سوسک بالدار داشتن، بال هم کشیدن
‫آره
‫بیا به یک توله نگاه کنیم ‫این همون بینی بلندشه
‫آره آره ‫به همین خاطر بینیش اینقدر دراز
‫-مطمئنی؟ ‫-آره! و رنگش
‫این اولین بار در تاریخ شناخته شده مومیاییه
‫-که ما اینجا در سقاره شیر داریم! ‫-شیر مومیایی شده!
‫امیدوارم!
‫ما فکر می کنیم، بر اساس نشونه هایی که
‫ روی صورت نقاشی شده
‫که این در واقع شاید یک بچه شیر باشه
‫این یک توله شیر
‫این فقط خارق العاده ست، چون
‫داستان هایی از دخمه شیر وجود داره
‫و بعضی از ما سال ها و سال ‫ها و سال ها به دنبال این بودیم
‫اما الان، مکان منطقی بوبستیانیه
‫منظورم این که حیرت آوره
‫که به این فکر کنیم که این شیر ممکن ‫از نظر درک ما چه چیزی رو نشون بده
‫فرهنگ، اقتصاد، مذهب مصر باستان
‫همچنین نحوه تفکر ما ‫درباره نحوه تعامل مصریان باستان
‫ با حیوانات وحشی رو تغییر میده
‫چطور اونا رو پرورش می دادند ‫ یا اونا رو رام نگه می داشتند
‫ چطور اونا رو برای ‫عبادت استفاده می کردند
‫همچنین مثل بعضی از ‫حیوانات دیگه، اونا رو پرورش می دادند
‫ و بعد اونا رو ‫به عنوان پیشکش می دادند
‫این خیلی هیجان انگیزه
‫به قریب میگم، این یک ‫بچه شیر، نه گربه، قریب
‫قطعا جایزه داره برای تیم
‫[مومیایی توله شیر، سیرکا 600 سال قبل از میلاد]
‫آپریل 2019
‫[آپریل 2019، 4 هفته پیش از رمضان]
‫[پس از ماه ها انتظار، بررسی ها ایمنی ‫سقف ترک خورده، پیش از حفاری انجام میشود]
‫این منطقه در حال ریزش بود، ‫ پس ما محکمش کردیم
‫عالیه عالی
‫آره خیلی وقته منتظریم ‫فقط میخوایم ادامه بدیم
‫بعدش میتونید شروع کنید
‫از روز اولی که وارد مقبره شدیم
‫به شن‌های چاله ها خیره شده بودم
‫به کارگرها خبر بدید
‫فکر می کنیم که اونجا ‫...چی پیدا میکنیم. وهتی
‫رازهاش، معماهاش. تموم شد؟
‫من هر روز با این امید وارد میشم، "لطفا ‫اجازه بدید امروز داخل واهتی کار کنیم"
‫داشتم عقلمو از دست میدادم!
‫گوش کنید، آقایون!
‫بله، فورمن!
‫آماده شروع کار تو مقبره هستیم
‫بازسازی کامل شده و ‫همه اش براتون ایمن شده
‫ما مردای سخت کوش و پرتلاش نیاز داریم!
‫می فهمید؟
‫پس بریم
‫امروزه پیدا کردن ساکنان اصلی ‫ یک مقبره قدیمی پادشاهی
‫فوق العاده میشه
‫اما در 60 سال گذشته، 70 ‫سال گذشته این اتفاق نیفتاده
‫و الان، با توانایی‌های تکنولوژیکی بیشترمون
‫مسئله خود اجساد، باستان‌شناسی ‫زیستیه که می‌تونید انجام بدید
‫ شناخت اسکلت ها
‫که ببینند چه نوع بیماری هایی داشتند یا نه
‫تلاش برای پیدا کردن روابط، ‫اگر یک خانواده کامل بوده باشه
‫اونا رو اینجا بذار
‫این یک گنج واقعی میشه
‫از این طرف شروع می کنیم ‫و قریب روش ایستاده
‫بسم الله و خداوند ما رو برکت بده
‫ما به اطلاعات نیاز داریم نه اعتراض
‫یه زنجیر درست کنید
‫تو اینجا بمون
‫ روی شانه ات بذار و بیرون ببرید
‫ما مجسمه ها، دیوارهای ‫زیبا داریم که کافیه
‫اما ما به اطلاعات بیشتری ‫در موردش نیاز داریم
‫ برای حل بعضی از ‫اسرار نوشته شده روی دیوارش
‫تا بفهمیم تو زندگیش ‫چه اتفاقی افتاده
‫هر خرده ای رو بردارید
‫هر تکه خرده ای رو قریب بردار
‫گاهی اوقات، زمانی ‫که کارگران کار میکنند
‫ احساس می کنید که زمان ‫مصر باستان به قرن ها پیش باز گشته
‫ با همون موادی کار می کنید که ‫مصریان باستان ازش استفاده می کردند
‫گاهی اوقات، ما همون سبدهایی رو که مصریان ‫باستان استفاده می کردند، کشف می کنیم
‫گاهی اوقات یک تیشه کشف می کنیم
‫مثل یک تیشه کوچک که تا به حال ‫ ازش استفاده می کردیم
‫پس ادامه کاره
‫زندگی در همین راستا پیش میره
‫- آقا احمد! ‫- بله، اسامه؟
‫- اینجا یه چیزی هست ‫- چیه؟
‫آه بله! شبیه تابوت چوبیه
‫-سر به سمت غرب اشاره می کنه
‫بیا فقط پاها رو تمیز کنیم ‫و حین حرکت به این سمت بیایم
‫اسامه، اینجا باید ‫خیلی مراقب باشی
‫یه چیز قشنگه ‫ یک تابوت فوق العاده!
‫این بهترین تابوت که ‫در این شرایط پیدا کردیم
‫به عنوان بخشی از کار من
‫دبیر کل
‫ به این معناست که باید ‫در بیشتر مکان های اکتشافی مصر توقف کنم
‫این ماموریت، علم خیلی مهمیه
‫باز میکنیم تابوت رو
‫ چی داخلشه؟
‫گاهی اوقات، یک تابوت چوبی ‫با یک مومیایی پیدا می‌کنیم
‫در شرایط عالی نگهداری شده
‫گاهی اوقات چیزی پیدا نمی‌کردیم
‫شاید مصریان باستان تابوت رو ساخته اند
‫ اما چیزی در اون وجود نداره
‫بنابراین، هیچ کس نمیتونه مطمئن باشه که چه چیزی درش وجود داره
‫یواش یواش
‫مومیایی کردن در مورد تلاش برای ‫حفظ تصویر شما به عنوان خودتونه
‫اینجا چه خبره اشرف؟
‫انگار سوخته
‫کاری که مصری‌ها انجام میدن این ‫که چیزی وارد بینیت کنند
‫استخوان اینجا رو بشکنند تا به مغزت ‫دسترسی پیدا کنند، اونو بیرون بکشند
‫و بعد سمت چپ ‫بریدگی ایجاد می‌کردند
‫و اندام‌های داخلیت ‫رو بیرون می‌آوردند
‫اونا کبد، ریه‌ها، معده و ‫روده‌ها رو بیرون می‌آورند
‫بنابراین، پس از برداشتن ‫همه این اندام های داخلی
‫با استفاده از نترون خشک می شید
‫که این ترکیب جوش شیرین و نمکه
‫چرا سوخته به نظر می رسه؟
‫ممکن ناترون مورد استفاده در ‫مومیایی کردن باشه که باعثش شده
‫بنابراین به نوعی
‫واکنش شیمیایی رخ داده؟
‫و بعد با استفاده از نوار پارچه کتان ‫دورتون رو می پوشوندن
‫-به نظر من یک زنه ‫- یک زنه
‫ و طلسم میخوندن ‫و دعا میخوندن و بخور می دادن
‫نیمه پایینی چنان آسیب دیده نیست، ‫ اما کتان خوبه
‫و همه اینها، کاری که ‫انجام می داد این بود که شما رو
‫از یک موجود دنیایی به ‫یک موجود مقدس تبدیل کنه
‫این پایان زندگیتون ‫روی زمین میشه
‫اما شروع زندگیتون ‫در آخرت میشه
‫گفته میشه مومیایی کردن جسد تحت تأثیر
‫ داستان اوزیریس و ایسیس بوده
‫که تأثیر عمیقی بر نحوه برخورد ‫مصریان باستان با مردگانشون داشت
‫ایسیس و اوزیریس خواهر و برادر بودند
‫اوزیریس بر جهان حکومت می کرد
‫تا اینکه برادرش ست ‫اونو به قتل رسوند
‫ و او رو تکه تکه کرد که در ‫سراسر سرزمین مصر پخش شه
‫ایسیس یک جادوگر بود
‫او به اطراف مصر رفت و ‫قطعاتش رو جمع آوری کرد و
‫در اولین اقدام مومیایی اونا ‫را با کتانی به هم چسبوند
‫از این طریق اونو به زندگی برگردوند
‫و پسرشون هوروس رو داشتند
‫هوروس بزرگ شد تا ‫انتقام قتل پدرش رو بگیره
‫و بر مصر به عنوان پادشاه حیات ‫ روی زمین حکومت کنه
‫اوزیریس پادشاه جهان اموات شد
‫و خدای مرگ و رستاخیز
‫این اعتقاد به قدرت مومیایی ‫کردن برای فراتر رفتن از مرگ
‫درست در قلب باور ‫مصر باستان قرار داشت
‫دکتر محمد رو بگید بیاد ‫سرکارگر کارش داره
‫آقا احمد!
‫به کف چاله رسیدند
‫پس، این یک خبر خیلی بده
‫نمی دونم چرا چون چاه بزرگه
‫ مثل یک متر در یک متر
‫معمولاً، این چاه ها با ‫این اندازه‌گیری‌ها عمیق‌تر میشن
‫ مثلا شش یا هفت متر از سطح ‫ اتاق پایین تر هستند
‫اما متاسفانه این یکی ‫ سریع رسید به آخر
‫نمی دونیم چرا و مقداری هم
‫ از قطعات سفال ‫ باقی مونده پیدا کردند
‫-این از اون پایین اومده؟ ‫- آره
‫- این استخوان ها هم؟ ‫- آره، اون استخوان جدا هم
‫ اینجا تو چاه دنبالش گشتند ‫این نشونه بدیه
‫رئیس، این خیلی ‫ناامید کننده ست
‫چاه به آخرش رسیده
‫تنها 60 سانتی متر عمق داره
‫ همینه
‫من قریب علی محمد ابوشوشه هستم
‫ حفاری کار می کنم
‫من از خیلی وقت پیش اینجا کار می کردم ‫پدرم قبل از من اینجا کار می کرد
‫سی یا چهل شاید پنجاه سال پیش
‫وقتی کار می کنم، تمام فکرم به ‫چیزیه که در مقابلمه
‫این حفاری بی فکر نیست، نه
‫وقتی کلنگ به دست داری
‫باید یکم عقل داشته باشی
‫یعنی چیزی پیدا میکنی؟ ‫باید آماده باشی
‫ می تونید با یک مومیایی، یک ‫استخوان، یک تکه چیز روبرو شید
‫ باید براش آماده باشید
‫یک تازه کار در نهایت چیزی رو می شکنه
‫محمود!
‫محمود بیا اینجا!
‫اینجا بشین، محمود، اینجا بشین
‫بنشین کنارم ‫ یه چایی بخور
‫این محمود پسرمه
‫ اینجا آوردمش تا کارو یاد بگیره
‫پس وقتی سرکارگر برای کار بهش ‫ نیاز داشته باشه، تجربه داره
‫اگر خونه می موند
‫ چیزی یاد نمی گرفت
‫اونوقت من خوشحال نمیشدم
‫خوشحالی من این که اون اینجا با من باشه
‫چی می تونی ببینی؟
‫اینجا یک دیواره فکر کنم، یک دیوار آجری
‫از کدوم طرف؟
‫- ضلع شرقی ‫- ضلع شرقی؟
‫یکم عجیب نیست شرق؟
‫باید غرب باشه
‫- قریب شوخی می کنی؟ ‫- من جدی ام
‫مراقب باش، بیناییش بده ‫ منو نگران می‌کنه
‫ بهش اعتماد ندارم
‫مواظب باش مواظب باش
‫یعنی اگر سرکارم بذاری، قریب
‫همه چیز مرتبه
‫باور نکردنی
‫ یک دیواره
‫منو یاد دیواری می اندازه که ‫قبر واهتی رو مسدود کرده
‫معلوم شد چیزی که گفتم درست بوده؟
‫آره، و یک جایزه بزرگ برات دارم
‫خوبه
‫-یه چیزی چوبی هست ‫- چیه؟
‫یک چیز چوبی روشه
‫حدود سه سانتی‌متره چیز چوبی
‫چیزی که الان میتونم ببینم
‫یک درپوش داره
‫ احساس خیلی خوبیه
‫ جدا کردن چیزی از بیش از 4000 سال پیش
‫اولین دستی که بعد از مصر باستان ‫که اون رو مهر و موم کرد، اون رو لمس کرد
‫این که دست تو باشه ‫چیزی خارق العاده ست
‫عجیب که چقدر خوب مهر و موم شده!
‫کسی که اونو مهر و موم کرده میگه:
‫"هیچ کس نزدیکش نشه، ‫حتی نزدیکش نباید شد"
‫ درود بر شما
‫- اوضاع چطوره؟ ‫- همه چی خوبه خدا رو شکر
‫حماده داره غوغا میکنه
‫اینجت تنگ و گرم و ‫واقعا وحشتناکه
‫اما تو اولین کسی هستی که ‫ بازش می کنی حماده!
‫تنها دلداریم همینه
‫حماده یه نگاه بنداز ‫ اون چیه؟
‫اون گله، چیه؟
‫آره گله
‫به خاطر آبه
‫وقتی باران از شکاف‌های سقف نفوذ کرده
‫خاک با خودش آورده که ‫تابوت رو هم پر ‌کرده
‫بنابراین خارج کردنش ‫یک تکه غیرممکن میشه
‫نه، دست نخورده بیرون میاد
‫غیر ممکنه ‫اول اون طرف سمت چپ رو باز کن
‫- اون یکی؟ ‫- جا باز بشه
‫بله بله
‫گفتم بهش دست نزن
‫به چیزی دست نزدم ‫حتی نزدیک هم نشدم
‫ببین جلوش مثل دیوار سیمانیه
‫بعد از پر شدن فضا فشرده شده
‫ محکمه، رئیس
‫تابوت پر از گله ‫و ممحکم بسته شده
‫-و یک اسکلت داخلش هست! ‫- خدا رو شکر!
‫استخوان ها رو جمع می کنم
‫باور نکردنیه
‫ما مدت زیادی منتظر بودیم ‫تا درباره ازش چیزی بدونیم
‫چوب رو رد کن
‫نگاه کنید، فقط 32 سانتی متره
‫باید برای یک کودک خردسال باشه
‫هی، دکتر
‫- اینو ببین ‫- یک دندان آسیاب
‫کار تو سایت، به طور طبیعی
‫ یک مکان بیمارگونه ست
‫اونا دندان هستند
‫- تو دنیای مردگانی ‫- حتی فاسد شده
‫به ویژه دفن کودکان
‫یعنی با دیدن جسد ‫یک بچه دلم می شکنه
‫این دندان ها از مومیایی اون پایینه
‫-آسیاب هستند ولی خیلی کوچکن ‫- چند سالشه؟
‫بیشتر شبیه 14، 15 ساله ‫همین قدر
‫فکر کردیم یه بچه ست
‫اما نه فقط یکی
‫بیشتر از یک کودکه
‫ما همه این استخوان ها رو جمع ‫می کنیم و
‫ از انسان شناسمون می خوایم که بیاد ‫و این استخوان ها رو برامون بررسی می کنه
‫هر تکه استخوانی میتونه چیزی رو بهتون بگه
‫نه تنها راه مرگ رو
‫داستان‌های جالب‌تر درباره زندگیشونه
‫چطور زندگی می کردند؟
‫ پنج تا شد
‫ سلامت بوده؟ ‫ خوشحال بوده؟
‫ غمگین بوده؟
‫میشه اون رو فقط از روی استخوان ها دونست
‫من امیر شاهین هستم ‫پروفسور روماتولوژی
‫در دانشکده پزشکی ‫دانشگاه قاهره هستم
‫و اینجا کار می‌کنم ‫تااستخوان‌هایی رو که
‫در اکتشافات مختلف ‫پیدا میشن، بررسی کنم
‫کنارهم میذارمشون و ‫بعد تکه هاشون رو مطالعه می کنم
‫وقتی دکتر صبری از من خواست که بیام،
‫ بهم گفت استخوان های ‫کوچکی از بچه ها وجود داره
‫چه تعداد، نمی دونیم
‫همین
‫مهمه که تعداد افراد رو پیدا کنیم و
‫می‌خوایم ویژگی‌های مشترک یا ویژگی‌های ‫مختلف استخوان‌ها رو بدونیم
‫اول میگم سلام علیکم
‫احساس می کنم دارم خودم رو به ‫کسی که روبری من نشسته معرفی می کنم
‫حتی اگر تکه تکه باشه،
‫این تکه های کوچک
‫ همون طوریه که یک دوست رو می بینم
‫این استخوان بازو چین ‫ پس باید اون رو اینجا بگذارم
‫نمی‌دونم چطور ازاستخوان‌ها ‫احساس بگیرم، اما می‌تونم
‫ حس کنم میتونید احساسشون کنید
‫و این ترقوه سمت راسته ‫ یکی از اوناست
‫نزدیک‌ترین چاه به در،استخوان‌های ‫دو کودک نوجوان رو داشت
‫ این استخوان خاجی ئه ‫و دیگری که بزرگه
‫و هر دو هنوز معلوم نیستند مال کی ان، نه
‫یکی از اونا کمتر ‫از 20 سال داشتهن و
‫دیگری حداکثر 18 سال
‫با مقایسه اندازه استخوان ها،
‫فکر می‌کنم این استخوان‌ها ‫همون‌هایی هستند که
‫اونیه که 20 تا 18 سالشه
‫بله، و این این جوانتره
‫و تکه‌هایی ازاستخوان ‫وجود داشت که به احتمال زیاد
‫مربوط به یک فرد جوان‌تره ‫شاید زیر شش سال بود
‫گردن
‫مال اولی ئه
‫ تو یک جعبه سه تا اسکلت پیدا کردم
‫ وضعیت عجیبی ‫تو این خانواده داریم
‫با مرگ همزمان سه فرزندشون
‫اینجا چه اتفاقی افتاده؟
‫با توجه به نقش برجسته های موجود در مقبره
‫واهتی و مادرش و همسرش ‫و چهار فرزندش رو داریم
‫ الان سه تا بچه داریم
‫پس شروع به جستجوی ‫قسمت دیگه از خانواده می کنیم
‫خیلی خوب، مشخصا ‫ این چاه کارش تموم شده
‫حالا کار کردن اینجا ‫برای کارگرها آسونتر میشه
‫بیا، هاشم، قرار تو ‫ این چاه کار کنیم
‫چی پیدا کردی؟
‫زیباست زیبا
‫این زیبایی چیه؟
‫این یک تدفین کامله ‫اواخر دوره، مثل 600 قبل از میلاد
‫بیشتر از 2600 سال قدمت داره
‫استخوان ها...
‫ازهم پاشیدن، همونطور که می بینید
‫هنوز هم تجهیزات زندگی ‫پس از مرگ رو داره
‫جعبه ست، آقا احمد؟
‫آره یه جعبه خیلی ‫قشنگ اوستا مصطفی
‫یک قطعه بی نظیره آقا احمد
‫اسباب بازیه آقا احمد؟
‫آره سنت، یکم شبیه شطرنجه
‫وای اینا خیلی باحال بودند ‫ که شطرنج بازی می کردند
‫ببین داخلش چیه
‫ استخوانه
‫باید مال بازی باشه
‫ می تونیم اینطوری ‫بچینیمشون و بازی کنیم
‫من و تو آقا احمد
‫این یه وسیله برای بازی کردنه
‫مثل شطرنج در زندگی امروزی ما
‫در قدیم به اون سنه می گفتند
‫دقیقا نمی دونم چطور میشه بازیش کنند
‫ نمی‌فهمم، چون ‫اینجا، 20 تا خونه داریم
‫و اون یکی 30 داره
‫ عملکردش رو نمی دونم ‫چطور می تونند بازی کنند
‫14، 15، 17
‫-19 ‫- اینها استخوان هستند
‫شبیه مهره ان
‫-استخوان ها کجا گذاشته میشن؟ ‫- نمی دونم
‫هیچ کس نمی دونه چطور اونا رو بچینه
‫همه شون رو کنار هم بذار
‫[وسیله سِنِت از استخوان و گل، 600 سال قبل از میلاد]
‫آقای صبری
‫چه خبر اسامه؟
‫سرکارگر، یک سوراخ ‫تو صخره وجود داره
‫آقای صبری!
‫ چراغ قوه دارید؟
‫مهدی چراغ قوه بیار
‫یالا مهدی
‫یک جمجمه هست
‫یعنی دو، سه تا جمجمه
‫به نظر چندتا مدفن داخله
‫ببین رئیس
‫ببین اینجا چه چیز قشنگیه
‫- کجا؟ ‫- همونجا
‫ببین، ببین؟ ‫ اونجاست
‫اونجا
‫به نظر می رسه یک گودال ‫در حدود سه متره
‫ فکر کنم
‫این سوراخ مربوط به قرن 13 و 12 قبل از میلاد
‫الان تمیزش می کنیم تا ببینیم ‫ورودی این سوراخ کجاست؟
‫چون باید تو این محدوده باشه
‫ همه چیز رو بریزید پایین
‫دستت رو بده من اسامه
‫خیلی قشنگه دکتر محمد
‫یک راه باز کنید
‫اتاق دفنه
‫ اونجا چندتا تابوت چوبی کشف کردیم
‫ و تعدادی استخوان
‫فکر کنم اینجا یه ورودی دیگه باشه دکتر محمد
‫و همچنین یه سوراخ دیگه هم پیدا کردیم
‫یک حفره بزرگ اینجا وجود داره
‫دکتر مصطفی میاد و ما
‫یه تابوت پیدا می کنیم، یه تابوت چوبی
‫ بریم! یک دو سه
‫بلندش کن، حماده
‫رنگاشون قشنگه خدایا شکر
‫زور بزن یالا
‫فوراً حرکتش بدید!
‫یالا، بلندش کنید ‫ بلندش کن، پسر، بلندش کن
‫یواش، یواش
‫باهاشون برو اشرف
‫این همه چیز برای من و ‫برای تمام سقارا، منحصر به فرده
‫بعضی از ماموریت‌ها، یک، دو یا
‫سه ماه کار می‌کردند ‫و چیزی پیدا نمیشد
‫و اینجا، همونطور که امروز می بینید
‫ هر 30 ثانیه یک چیز جدید پیدا کردیم
‫بنابراین، در تمام این ‫یک سال، یک سال کامل
‫از آپریل تا آپریل، ‫ما سه تا انبار کامل پر داریم،
‫پر از شاهکار، و اون یکی
‫در آزمایشگاهه، با دکتر اشرف
‫همچنین جعبه های زیادی پر از شاهکار داریم
‫همه اینا اینجا در ‫سقاره، تو سایت ما یافت شد
‫[تابوت چوبی حک شده، 1295-1186 قبل از میلاد]
‫[چاه سوم حالا به عمق دو متری رسیده] ‫- دکتر محمد؟ ‫- بله؟
‫ اینجا استخوان هست
‫- اون چیه؟ ‫- یک جمجمه
‫ این فقط یک جمجمه تنها؟ ‫بخشی از دفن یا چیزی نیست؟
‫خیلی خوب نگاه کن، اسامه ‫ اینو بگیر
‫مراقب باش، اسامه
‫یک سر وجود داره
‫- جمجمه؟ ‫- آره
‫همه استخوان ها این گوشه انباشته شدند
‫فکر کنم بیشتر از یک نفر باشه
‫این چاه برامون عجیبه
‫ تو این چاله ‫اتاق دفن پیدا نکردیم
‫فقط دو متره
‫اما بقایای دوتا اسکلت رو پیدا کردیم
‫به نظر می رسه که ایستاده ست ‫چون استخوان ها...
‫ از بالا به پایین ان
‫چیزایی هستند که برعکسن، اما کوچکن
‫چرا این افراد رو اینطوری دفن کردند؟
‫چرا برای هر کدوم یک ‫تابوت درست نکردند؟
‫ فکر کنم سریع ‫تو این چاه دفن شدند
‫منظورم این که اینجا انباشته شدن
‫ممکن اتفاقی برای ‫خانواده واهتی افتاده باشه
‫ در برآمدگی پیشانی
‫صافه، اینطور نیست که...
‫برجسته باشه
‫بنابراین یک زنه
‫به احتمال زیاد یک خانم خوب
‫با این حال، ما سنش رو نمی‌دونیم
‫چاه وسطی یه کیسه پر از استخوان های ‫کاملاً از بین رفته بود
‫کاملاً پوشیده از گل
‫خیلی شکننده
‫این فک پایین به سمت جلو فشرده میشه
‫من فکر می کنم به دلیل اثر گل ئه
‫با این حال، باید دندان ها ‫رو تمیز کنیم تا سنش رو ببینیم
‫جمجمه پیرزنی رو پیدا کردم
‫بالا 55 سال
‫ سعی می کنم چیزی رو ‫ببینم که چطور این زن مرده
‫پیرزن
‫مقداری تورم اینجا در فک پایین
‫ در قسمت داخلی فک پایین داشت
‫استخوان از داخل توسط...
‫ یک تورم کیسه ای شکل، برآمده شده بود
‫فکر کنم بیشتر گل رو پاک کردم
‫ما خوش شانسیم که اونو پیدا کردیم ‫چون استخوان در وضعیت وحشتناکی قرار داشت
‫اینجا نیست
‫این یه شخص دیگه ست
‫اونا یکی نیستند
‫جوان، خیلی جوان
‫ریز جثه
‫نه، این شقیقه راسته
‫فکر کنم اینجا سه ​​تا داریم
‫و من فکر می کنم این یک فک پایین...
‫ فکر کنم یک زن بالغه
‫این چاه دوتا زن و یک کودک داشت
‫فکر می‌کنم یه پیرزن،یه زن ‫جوان‌تر و یک کودک
‫بنابراین، تو چاه شماره سه؟
‫-دوتا زن ‫-دوتا زن
‫حدودا چند سالشه؟
‫یکی بالای 50
‫احتمالا مادرش
‫و دیگری، میشه گفت که
‫سی و چند سالشه از سایش دندان ها
‫ممکنه همسر باشه
‫ باشه دکتر
‫چیز دیگه ای باهاشون وجود داره؟
‫بله،استخوان کودک
‫سن خیلی مشخص نیست
‫استخوان کودک، سن نامشخص
‫واقعا، بچه چهارم؟
‫شاید اینطور باشه
‫احمد، ما چهارتا بچه داریم
‫-روی دیوارها چهارتا هست؟ ‫-بله، چهار تا هستند
‫سه پسر و یک دختر
‫شاید سه تا پسر تو چاه بودند
‫ و اینجا، دوتا زن با یه دختر
‫زنان رو با هم دفن کردند؟
‫دختر با مادر و همسر
‫تئوری خوبیه
‫این خانواده اش هستند که در ‫کنار یکدیگه دراز کشیده اند
‫از سن و سالشون و وضعیت استخوان ها
‫ شک قوی داریم
‫که مرگ همه این افراد ‫به نوعی به هم مرتبط بوده
‫زندگی وهتی، خیلی پیچیده بود
‫چه اتفاقی برای خانواده اش افتاد؟
‫ همون موقع مردن؟ یا یکی یکی؟
‫چرا اینقدر زود مردند؟
‫نمی تونم تصور کنم
‫من خیلی خوش شانسم
‫من سه تا دختر و یک پسر دارم
‫رودا، کوچکترین
‫چهار سالشه ‫ اونو خیلی دوست دارم
‫فکر کنم اگر پسر یا ‫دخترم رو از دست بدم
‫ خودمو جای اون گذاشتم
‫ نمی تونم باور کنم
‫خیلی خیلی ناراحت کننده ست
‫که تمام خانواده ات از دست بدی؟
‫وحشتناکه
‫[دو هفته پیش از رمضان]
‫فکر می‌کنم در آخر زندگی واهتی
‫ یک تراژدی وجود داره
‫اما چطور؟ ‫ فعلا نمی دونیم
‫بنابراین هنوز یه پازل داریم
‫ما باید وهتی رو پیدا کنیم ‫تا این مشکل رو حل کنه
‫و فقط یک مکان برای گشتن باقی مونده
‫-خوب کار کنید ‫- بله دکتر
‫تو هر چاهی که میرید، ‫بدشانسی میاد
‫صبح باید برید یکم قرآن بخونید
‫خوندم، دکتر
‫قریب من ازت خوشم میاد ‫ولی داری همه چیو چشم میزنی
‫نه دکتر! نمیدونم چی بگم
‫-اگر بیشتر از مراقبت کارگرهات بودی ‫- بیشتر از این؟
‫ براشون شکلات بخرم؟
‫خدا به دادت برسه مصطفی
‫ببین آقای صبری سنگ آهکش عالیه
‫این شکستگی قدیمیه ‫ از مدت‌ها قبل شکسته میبینی؟
‫این قسمت بالای یک ‫مجسمه سنگی زیباست
‫-بله خیلی زیباست ‫- و کلاه گیسشم فوق العاده
‫جزئیاتش شگفت انگیزه
‫-آقای احمد این قشنگ چیه؟ ‫- سلام
‫فورا دنبالت فرستادم
‫حکاکی هایی که ‫چند روز پیش پیدا کردیم یادته؟
‫-شاه رامسس دوم؟ ‫-حتما تصادفی نیست؟
‫آره فکر ‌کنم مال چاه بالان
‫سه روز پیش حکاکی هایی خیلی خوبی از
‫ زمان رامسس، با لوح شاه رامسس دوم پیدا کردیم
‫خیلی واضح بود
‫و امروز، ما این یکی رو ‫داریم، همچنین به سبک رامسسی
‫این بالای 3300 سال قدمت داره
‫ قبر این مرد باید ‫نزدیک اینجا باشه
‫شاید این قسمت تپه، اینجا
‫نزدیک، دیوار اون طرف
‫شکسته
‫ تعجب میکنم احمد
‫اون دو تکه مجسمه ای رو ‫که پیدا کردیم یادته؟
‫-تو فصل اول؟ ‫-قسمت اول و قسمت دوم
‫ فکر می کنید ممکن با اونا سازگار باشه؟
‫آره رئیس، امیدوارم
‫سلام علیکم
‫ببین دکتر مدحت ‫مجسمه فصل گذشته رو یادته؟
‫- این چند تکه بود؟ ‫- دو تکه
‫-اونا رو سرهم کردیم! ‫- آره؟ کجان؟
‫بیا، نگاه کن
‫خدا حفظت کنه
‫ می تونیم اون تکه رو بررسی کنیم؟
‫بیارش آقا احمد
‫این قسمتیه که ماه می گذشته ‫ بالای سایت پیدا کردیم
‫و این یکی رو ماه اکتبر در ‫پایه یک چاه در پایین پیدا کردیم
‫به دکتر اشرف بدش
‫نگاه کن ببین ‫ عقب، عقب ببر
‫پایین تر یه لحظه صبر کن
‫نه، یکم بالا
‫- نگه دار! نه، نگهش دار! ‫-ولش کن، ولش کن
‫ خودش ایستاده ‫حالا بگیرینش
‫عالی عالی
‫-خیلی خوبه عالیه، عالیه ‫-به محض اینکه دیدمش میدونستم مال خودشه
‫زیبا ست خیلی زیبا
‫عالیه
‫خدا رو شکر مغز مون ‫هنوز داره کار میکنه
‫هیچ کس نمیتونه ‫تصور کنه که این مجسمه
‫سه قطعه ای
‫یه مجسمه کامل شد
‫پس ما مطمئن هستیم که ‫چیزی در زیر ماسه پنهان شده
‫ باید به دنبال مقبره ‫صاحب مجسمه باشیم
‫من مطمئنم که می تونیم ‫ پیداش کنیم، انشالله، در این فصل
‫[مجسمه سنگی یک فرد بزرگ رامسسی. 1279-1213 ‫قبل از میلاد]
‫-اوضاع چطوره؟ ‫-همه چی خوبه رئیس
‫اینجا یک شکاف هست
‫اونجا چی داری؟ ‫خرده ها رو یواش به سمت جنوب ببر
‫-یواش، یواش! ‫- صبر کن، صبر کن
‫آقای حماده الان میاد پایین
‫وقتی به ته یک چاه می ریم
‫به‌ویژه چاه مقبره واهتی، ‫می‌دونیم که سنگها ضعیف ان
‫برای من این دری از بهشته
‫می خوام اونو ببینم ‫ می خوام بهش نزدیک شم
‫یه روزنه ای به سمت غرب مقابلم می بینم
‫عرض دهانه برابر با عرض چاهه
‫- حدود یک متر؟ ‫- آره
‫ورودی عریض شده
‫- آره ‫- الان راحت تر میبینی؟
‫- آره ‫- چی می تونی ببینی؟
‫یک لحظه
‫قبل از اینکه خیلی هیجان زده شم مطمئن میشم
‫-چیه؟ ‫-فقط یک ثانیه به من فرصت بده
‫واهتی ئه، مدیر
‫واهتیه! ما پیداش کردیم
‫خدا رو شکر! ‫اون پایین چی داری؟ بهم بگو
‫-یه تابوت چوبی! ‫-بالاخره واهتی رو پیدا کردیم!
‫- عالی عالی! ‫- خدا رو شکر!
‫تبریک میگم، رئیس! ‫هزاران تبریک، حماده
‫این اولین باریه که نور رو می بینه
‫ خوش شانسی آقای حماده
‫خیلی خوش شانس!
‫ اولین کسی هستی که ‫مدفن رو تو اتاقک می بینی
‫ اولین کسی هستی ‫که واهتی رو می بینی
‫- دکتر محمد! ‫- بله رئیس؟
‫اسکلت وهتی اینجاست
‫عالیه
‫- من جمجمه رو پیدا کردم ‫- خدا رو شکر
‫-آقای حماده؟ ‫- بله؟
‫- همه استخوان ها اونجا هستند؟ ‫- بله، همه هستند
‫خدا رو شکر
‫عجیبه تو این مقبره باشکوه
‫حالا که چاه ها رو تمیز کردیم
‫تنها دوتا اتاق دفن وجود داره
‫این چاه اصلی
‫یک تابوت چوبی ساده داره
‫داستان این مرد هنوز ‫معماهای بیشتری داره
‫من فکر می کنم هر پدری که فرزندانش رو از ‫دست بده، زخمی در درونش باقی می مونه
‫اما احساس کردیم که مجسمه های اون
‫ حس شادی رو به تصویر می کشه
‫بنابراین شاید قبل از مرگ فرزندانش ‫ مقبره تمام شده بود
‫چون تنها جایی بود که ‫غم واقعی رو حس کردم
‫در اتاق دفنش بود
‫هیچ نشونه ای از تجمل یا ‫زیاده روی وجود نداشت
‫تابوت فقط چوب معمولی بود
‫و حتی به خوبی مومیایی نشده بود
‫شاید شوک مرگ فرزندانش ‫اونو به اینجا رسوند
‫-مدیر! ‫- بله رئیس!
‫صورت واهتی!
‫- آره؟ ‫- درست روبرومه
‫واهتی بالاخره ظاهر شد! ‫- فوق العاده!
‫در شرایط خیلی خوب
‫خدا رو شکر
‫فکر می‌کردیم وقتی ‫ اتاق دفن رو پیدا کردیم
‫همه چیز روشن میشه، اما چیزای ‫بیشتری برای کشف وجود داره
‫ما هنوز باید بفهمیم که چطور مرد
‫اما اتفاق خیلی زیبایی ئه
‫که دلت رو پر از شادی می کنه
‫وقتی چهره واهتی آشکار میشه
‫یه نفس راحت بکش
‫و میگی، ما به واهتی رسیدیم
‫اینم از مقبره و صاحبش
‫حالا تصویر کامل شده
‫ به سلامت رسیده؟
‫- آره ‫-خدا رو شکر
‫این اسکلت
‫بهتر از بقیه حفظ شده
‫و اگرچه اون یه مرده، اما هنوز بعضی از ‫ویژگی‌های زنانه رو برای جمجمه‌اش داره
‫به نظر می رسه مرد خیلی ظریفیه
‫ حدود 35 سال سن داره
‫فکر می‌کنم این واهتی بوده
‫بالاخره باهاش آشنا شدم
‫ اونقدر وابستگی عضلانی ‫قوی یا خشن نداره، که ممکن
‫ نشون بده که مرد خوبی بوده ‫ و شغل خوبی داشته
‫شاید چون یه ارباب بوده
‫ارباب همه اینا بوده
‫جمجمه واهتی نشون می داد ‫استخوان داشته ضخیم میشده
‫ می تونیم اونو اینجا بخوابونیم
‫و اینا یعنی یه اتفاقی داشته
‫ داخل استخوان‌هاش میفتاده
‫خیلی جالب که به ‫اونا نزدیک باشم و اونا رو
‫طوری حس کنم که انگار ‫درد رنجشون رو احساس می کنم و
‫ و دارم سعی میکنم
‫به این راحتی نیست، اما من ‫سعی می کنم احساسش کنم
‫خب
‫شکل استخوان های ‫اندام تحتانیش چندان سالم نیست
‫ چون زانو به سمت داخل پیچ خورده
‫این باید اینطوری باشه ‫و این باید اینطوری باشه
‫ فکر می کنم که زاویه باید از بیرون
‫ چرخانده بشه، اما در این مرد
‫به جای اینکه این باشه
‫ اینطوری بوده
‫انگار همینجوری راه میرفته
‫فکر کنم ضعیف شده بود
‫این استخوان ها سالم نبودند
‫شاید درد زیادی کشیده
‫استخوان هاش خون لازم داشتند
‫و به همین دلیل که استخوان‌ها باد کردن
‫که میتونه به ما بگه
‫که این فرد ممکن ‫نوعی کم خونی داشته باشه
‫و همون تورم در مادر پیدا شد
‫ما علل مادرزادی کم خونی داریم
‫اما، فکر می‌کنم این یک ایده دور از ذهنه ‫ چون هر دو در سنین مختلف مرده‌اند
‫بنابراین اونقدرها هم رایج نیست
‫اما، با قرار دادن کل وضعیت
‫ممکن به نوعی بیماری فکر کنیم
‫یا اپیدمی
‫به احتمال زیاد مالاریا
‫که ممکن کل این خانواده رو ‫تحت تاثیر قرار بده
‫و اگر این درست باشه، تاریخ ‫مصر باستان رو تغییر میده
‫خدا رو شکر
‫تنها خدا رو شکر
‫رحمت خدا برای مهربانان
‫به کسانی که روی زمین راه می روند رحم کن
‫این یکی از نمونه‌های نادره ‫ که تمام افرادی رو که
‫ در دیوارهای مقبره به ‫تصویر کشیده شده‌اند
‫در چاله های مقبره دفن شدند، پیدا کرد
‫و این زندگی دنیوی ‫بازی و حماقت نیست
‫ما خدا رو برای این داستان کامل
‫ در مورد این خانواده شکر می کنیم
‫واهتی از ما راضیه
‫و ما از وهتی راضی هستیم
‫یک ارتباط همکاریه
‫ما بعد از 4500 سال وهتی رو به شهرت رسوندیم
‫بنابراین، اگر واهتی الان بیاد،
‫ به خاطر کارایی که براش ‫ انجام دادیم از ما تشکر می کنه
‫اما ما از واهتی تشکر می کنیم، ‫ چون بدون واهتی
‫کار ما خیلی زود فراموش میشه
‫ما اشتباه فکر کردیم
‫اینا رویاهای اوناست ‫این واقعیت نیست
‫ما احساس کردیم که اونا ‫عکس‌هاشون رو روی دیوار میذارند
‫نه، اونا این اعتقاد رو ندارند
‫اونا مثل ما نیستند
‫ما فقط عکس‌هامون رو تو فیسبوک می‌ذاریم؟ ‫ نه، این فیسبوک اونا نیست
‫این رویاهای اوناست
‫چون اونا خیلی بیشتر از زندگی اولشون
‫ به زندگی بعدی اعتقاد دارند
‫و به همین دلیل که رویاهای ‫زندگی دیگه رو روی دیوارها ساختند،
‫و این اولین زندگی اوناست
‫به همین دلیل که در مورد تاریخ ‫اشتباهات زیادی می کنیم
‫دیدن معابد بزرگ، مجسمه‌های بزرگ،
‫و فکر می کنید همه چیز در تاریخ عالی بوده
‫و بعد، وقتی مردم رو می‌بینی، ‫متوجه می‌شی که مثل ما هستند
‫دقیقا مثل ما
‫این داستان واقعیه
‫[یک هفته پیش از رمضان]
‫بعد از اینکه کار مقبره ‫واهتی رو تموم کردیم
‫همه تیم خیلی خیلی ‫خوشبین بودند که می تونیم
‫چیزی پیدا کنیم و فصل بعد دوباره برگردیم
‫اما رئیس هیئت به دیدارمون اومد
‫و او خبر خیلی بدی بهمون داد
‫ما باید این فصل رو ‫بعد از دو روز تمام کنیم
‫بودجه دولت تموم شد
‫ باید کارمون رو کامل کنیم
‫همه چیز رو جمع کنیم
‫چون باید بعد از دو روز بریم
‫معمولا در هفته آخر ‫کار سعی می کنیم
‫سایت رو ایمن کنیم ‫و حفظش کنیم
‫قریب کمکش کن
‫گاهی اوقات، سورپرایز میشی
‫صورت صخره خوب به نظر می رسه
‫چون وقتی جایی رو تمیز می کنید
‫سریع یه تیشه بیار
‫گاهی اوقات چیز مهمی رو کشف می کنی
‫سطل های خالی کجاست؟ یالا! ‫اون یکی رو با پات بگیر
‫از این طرف بیا دکتر
‫«تو بی میس»
‫"تو بی بن، تو بی میس"
‫"بن بن، تو بی میس"
‫نگاه کن، «قاضی» قاضی بزرگ
‫باید بگم گورستان بوبستیان
‫ مکان خیلی عجیبیه
‫همیشه چیزی رو به ما میده که ‫ انتظارش رو نداریم
‫ و این شگفت انگیزه
‫[تنها حین یک دوره، تیم مصری در بوبستیان ‫بیش از 3000 دست سازه پیدا کردند]
‫[اگر نظریه امیرا درباره مرگ خانواده واهتی ثابت شود ‫به اولین مورد از مالاریا در تاریخ مستند میشود]
‫[اگر نظریه امیرا درباره مرگ خانواده واهتی ثابت شود ‫این اولین مورد از مالاریا در تاریخ مستند میشود] ‫[در بیش از 1000 سال]
‫[توله شیر کشف شده توسط حماده و قریب به عنوان اولین ‫شیر مومیایی تا به حال کشف شده، تایید شد]